ΑΝΕΣΤΡΕΨΕ Η ΕΛΛΑΔΑ ΤΟ BRAIN DRAIN;

Πρόσφατα αρκετά δημοσιεύματα στον ελληνικό τύπο υποστήριξαν ότι την τελευταία 5ετία η Ελλάδα κατάφερε να αναστρέψει το brain drain [1, 2], και πως πλέον προσελκύει κορυφαίο ταλέντο. Ο ισχυρισμός αυτός στηρίχθηκε σε μια πρόσφατη μελέτη του Εθνικού Κέντρου Τεκμηρίωσης [3] και στα δημοσιευμένα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ αναφορικά με τις μεταναστευτικές ροές [4]. Ας τα δούμε ένα-ένα.

Η μελέτη ΕΚΤ–ΟΟΣΑ

Η μελέτη του ΕΚΤ, που εκπονήθηκε σε συνεργασία με τον ΟΟΣΑ, σωστά παρατηρεί ότι τα τελευταία υπάρχει μια επιβράδυνση των εκροών, ενώ επιπλέον καταγράφει – βασιζόμενη σε στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ – ότι το 2023 οι εισροές Ελλήνων πολιτών ξεπέρασαν για πρώτη φορά τις εκροές (περίπου 46.000 έναντι 37.000). Παράλληλα, όμως, επισημαίνει ότι το πρόβλημα παραμένει βαθύ, και μάλιστα συνοδεύει τα ευρήματά της με ορισμένες ουσιώδεις επιφυλάξεις: τα στοιχεία ροών δεν ταυτίζονται με μόνιμο επαναπατρισμό και δεν περιέχουν per se πληροφορίες για το εκπαιδευτικό επίπεδο των μεταναστών/επαναπατρισθέντων.

Πουθενά δηλαδή δεν αναφέρεται σε αυτήν την μελέτη ότι αναστράφηκε το brain drain. Μάλιστα, ορισμένοι δείκτες που εμπεριέχονται στην έρευνα του ΕΚΤ δείχνουν προς την αντίθετη κατεύθυνση: πάνω από 17.000 Έλληνες διδάκτορες ζουν εκτός Ελλάδας, ενώ το 80% των επιστημόνων ελληνικής καταγωγής που ανήκει στο παγκόσμιο κορυφαίο 1% εργάζεται στο εξωτερικό. Όσον αφορά τα κίνητρα επιστροφής, ο επαναπατρισμός με την ευρύτερη έννοια — οικογενειακοί δεσμοί, επιθυμία επιστροφής στην πατρίδα, επανένταξη στο οικείο περιβάλλον — παραμένει ο κυρίαρχος λόγος, με πάνω από τους μισούς τον δηλώνουν ως βασικό κίνητρο, ενώ μόλις 1 στους 5 επαναπατρισθέντες αναφέρει την απασχόληση ως λόγο επιστροφής. Από την άλλη, σύμφωνα με πρόσφατο report του ΟΟΣΑ [5], οι κύριες αιτίες που περιορίζουν των επαναπατρισμό των νέων Ελλήνων που εργάζονται στο εξωτερικό είναι οι ανησυχίες σχετικά με τις επαγγελματικές προοπτικές, η αποτελεσματικότητα των θεσμών και η αξιοκρατία.

Η ανακοίνωση της ΕΛΣΤΑΤ

Η ετήσια ανακοίνωση της ΕΛΣΤΑΤ αναφέρει μεταξύ άλλων ότι από το 2022 και μετά η Ελλάδα εμφανίζει θετικό καθαρό ισοζύγιο ροών. Εξετάζοντας, όμως, πιο προσεκτικά τα δεδομένα και μεθοδολογικό σημείωμα που τα συνοδεύει, υπάρχουν δύο σημεία που αξίζουν ιδιαίτερη προσοχή.

Πρώτον, επειδή η χώρα μας δεν κρατά μητρώο πληθυσμού, οι ροές δεν καταγράφονται από την ΕΛΣΤΑΤ αλλά εκτιμώνται με δημογραφικές μεθόδους και στατιστικά μοντέλα πάνω σε απογραφικά σημεία αναφοράς. Αυτό αποτελεί μεν θεμιτή πρακτική για χώρα χωρίς μητρώο, δεν σημαίνει όμως ότι οι σχετικά μικρές διαφορές στις ροές που εκτιμήθηκαν μπορούν να χρησιμοποιηθούν στην εξαγωγή στατιστικά ασφαλών συμπερασμάτων.

Δεύτερον, η εκτίμηση της εξερχόμενης μετανάστευσης από την ΕΛΣΤΑΤ προκύπτει αποκλειστικά από τον ετήσιο αριθμό εκροών προς μία και μοναδική χώρα: τη Γερμανία. Η Γερμανία για δεκαετίες απορροφούσε μεγάλο μέρος των μεταναστευτικών ροών της Ελλάδας και άλλων χωρών, προκειμένου να ενισχύσει τη βιομηχανία της. Τα τελευταία όμως χρόνια, η Γερμανία έχει πάψει να αποτελεί πόλο έλξης μεταναστών από όλες τις χώρες [6], επειδή αφενός άλλες χώρες, όπως η Ελβετία, η Ολλανδία κ.λπ., έχουν αναδειχθεί ως πιο ελκυστικοί προορισμοί για αναζήτηση εργασίας, και αφετέρου η Γερμανία αντιμετωπίζει τα δικά της εσωτερικά προβλήματα και πολιτική αστάθεια [7]. Με λίγα λόγια δεν μεταναστεύουν λιγότεροι Έλληνες για τη Γερμανία επειδή βελτιώθηκε η κατάσταση στην ελληνική αγορά εργασίας, αλλά επειδή συρρικνώνεται η γερμανική ζήτηση για ξένο εργατικό δυναμικό.

Ταυτόχρονα, όμως, υπάρχει και μια τρίτη, καθαρά δημογραφική πτυχή. Η ηλικιακή ομάδα των 20–34 ετών έχει συρρικνωθεί δραματικά, και μεγάλο μέρος του πληθυσμού που είναι εν δυνάμει επιρρεπές στη μετανάστευση έχει ήδη φύγει. Οι εκροές μειώνονται αυτόματα καθώς συρρικνώνεται ο πληθυσμός, ανεξάρτητα από τις συνθήκες τόσο της ελληνικής όσο και της ξένης αγοράς εργασίας.